Leeuwarden – Begraafplaats – Plaquette

Het monument op de joodse begraafplaats in Leeuwarden is opgericht ter nagedachtenis aan de bijna 800 Friese Joden die tijdens de Tweede Wereldoorlog door de […]

Afbeelding met buitenshuis, boom, zwart-wit, gebouw

Automatisch gegenereerde beschrijving

Het monument op de joodse begraafplaats in Leeuwarden is opgericht ter nagedachtenis aan de bijna 800 Friese Joden die tijdens de Tweede Wereldoorlog door de bezetter werden gedeporteerd en in vernietigingskampen zijn omgebracht.

Het is een uit baksteen opgetrokken gedenkmuur, waarin een plaquette van natuursteen is gemetseld. 

Het monument is op een cirkelvormige bakstenen verhoging geplaatst en heeft de vorm van een symbolisch graf. Op de plaat is een davidster aangebracht. 

De Joodse begraafplaats op de Jelsumerstraat 2 heeft sinds 1998 de status van een rijksmonument en is normaliter gesloten voor het publiek.

 Afbeelding met tekst, plaque, gebouw, Gedenkplaat

Automatisch gegenereerde beschrijving

De begraafplaats werd in 1833 in gebruik genomen. Het eerste graf was voor Menke Levy Frank. De begraafplaats telt bijna 1100 matseiwah (grafstenen). In 1949 werden de oude Joodse begraafplaatsen in het centrum bij de Boterhoek (1670) en de Groeneweg (1786) geruimd en werd een aantal oude grafstenen overgebracht.

Op de begraafplaats vinden we grafstenen die in herinnering brengen welke gaten de Shoah in de Joodse gemeenschap heeft geslagen. 

Afbeelding met buitenshuis, boom, gras, plant

Automatisch gegenereerde beschrijving

13a FAMILIE DE KADT

Afbeelding met buitenshuis, boom, tekst, begraafplaats

Automatisch gegenereerde beschrijving

Onder druk van de omstandigheden heeft de familie de Kadt, door het openen van de gaskraan, zich van het leven beroofd. Het jongste kind overleefde doordat de wieg bij een open raam stond. De slachtoffers: 

George Stephan de Kadt – Bertha Davide Polak 

Pauline Esther de Kadt – Ester Ribka de Kadt 

Hanna Ruth de Kadt – Abraham Michael de Kadt

13b FAMILIE DE VRIES

Bernard de Vries was, net als zijn vader antiquair. In 1941 begon de liquidatie doordat de voorraad werd verzegeld. Het gezin bleef wonen op de Noordersingel, maar kon niet in het verzegelde deel.

 Afbeelding met tekst, buitenshuis, begraafplaats, zwart-wit

Automatisch gegenereerde beschrijving

Izak brak nog in, maar het zegel bleef intact. Zijn oudste zoon Izak was de enige die de Shoah zou overleven. De jongste zoon Jacob keerde terug uit de kampen, maar overleed alsnog vanwege de ontberingen.

De slachtoffers zijn: 

Bernard de Vries – Henriëtte de Groot – Gesina de Vries – Salomon de Vries – Jacob de Vries

Aäron Beekman

Afbeelding met buitenshuis, begraafplaats, graf, boom

Automatisch gegenereerde beschrijving

13c  ANDRIES DE METZ

1e luitenant,. 20e regiment, der Infanterie. Gesneuveld in een vuurgevecht met de Duitse troepen.

Afbeelding met graf, begraafplaats, grafzerk, gebouw

Automatisch gegenereerde beschrijving

Oorspronkelijk begraven te Den Haag. Zijn herbegrafenis vond plaats op 5 juni 1940 op de Joodse begraafplaats te Leeuwarden. (Jack Kooistra)

Andries de Metz was een zoon van Bernard de Metz en Mina Leviticus. Zijn vader was mede-eigenaar van groothandel in zoetwaren Firma A. de Metz, thans De Metz BV. Andries was bekend in de gemeente Leeuwarden. Hij was leraar wiskunde en schijnt een briljante wiskundige geweest te zijn. Andries was bestuurslid van de voetbalvereniging L.A.C. Frisia 1883. Hij was een vroom man met een interesse voor joodse literatuur.

Toen in 1940 de oorlog uitbrak, was Andries, als officier in het Nederlandse leger, belast met het verdedigen van het Ministerie van Economische Zaken, te Den Haag. Volgens een ooggetuige heeft Andries tot op het laatst het ministerie heldhaftig verdedigd. Andries gaf te kennen aan een jeugdvriend, werkzaam bij het ministerie, dat hij in geval van capitulatie zichzelf van het leven zou beroven. Op 15 mei pleegde hij zelfmoord. Andries werd op 5 juni 1940 begraven op de Joodse begraafplaats te Leeuwarden. Zijn graf wordt door de Nederlandse staat onderhouden.

———————–

Op 6 mei 2006 heeft een groot artikel over Andries de Metz gestaan in De Telegraaf. Op 4 mei 2017 verscheen in de Leeuwarder Courant een artikel over ‘Joodse Andries’. 

——————————-

Uit de begraafboeken van de Joodse begraafplaats te Leeuwarden is bekend dat Andries de Metz aldaar is begraven.

13d  FAMILIE JOSEPH SANDERS

Afbeelding met tekst, begraafplaats, buitenshuis, graf

Automatisch gegenereerde beschrijving

Joseph Sanders kwam op 1 april 1922 uit Nederlands Indië. Zes jaar later trad hij in het huwelijk met Martha Feitsma. Hun drie kinderen werden geboren in Leeuwarden: Philip op 29 september1932; Salco Hans op 4 september 1935 en als nakomertje Judith Sara Mirjam op 11juni 1942.

Joseph Sanders is met de eerste golf op 20 augustus 1942 naar Westerbork gekomen. Hij werd na zijn aankomst in het doorgangskamp Westerbork belast met de aankoop van kippen buiten het kamp en kreeg daarom van zijn medegevangenen de bijnaam ‘De Pluimgraaf’. 

Rond 3 oktober 1942 voegden zijn vrouw en drie kinderen zich bij hem. Ze verbleven niet in dezelfde barak.

Het gezin ging relatief laat naar Theresienstadt, omdat Joseph op de Stammliste stond. 

Vanuit Theresienstadt ging de familie naar Auschwitz. Vrouw en kinderen zijn bij aankomst vergast, Joseph kwam door de selectie en werd tewerkgesteld. 

Klaarblijkelijk heeft hij de dodenmarsen meegemaakt, want zijn sterfdatum is vastgesteld op 29 maart 1945 in Buchenwald.

13d  FAMILIE SALOMON POLAK

Afbeelding met tekst, begraafplaats, buitenshuis, graf

Automatisch gegenereerde beschrijving

Salomon Polak, de zoon van Mozes Polak en Henderina Boers, trouwde in 1904 met Berta Caneel. Het paar kreeg 4 kinderen: Maurits (1905), Froukje (1907), Hendrina (1908) en Rachelina (1919). 

Rachelina, het nakomertje, woonde met haar ouders op de Grote Kerkstraat 61, waar haar vader een meubelzaak runde. Reeds op 28 november 1942 stonden ze op de deportatielijst voor Westerbork, maar wegens ziekte ging dat niet door.

Begin maart moesten alle Joden uit Friesland verdwijnen. Na een week in Westerbork gingen de ouders op 17 maart 1943 naar Sobibor. Een week later gaat ook Rachelina naar dit vernietigingskamp.

Salomon Polak, Bertha Polak-Caneel, Rachelina Polak, Annie Sanders, Henri Sanders

13e  HARRY KLEINER

Afbeelding met buitenshuis, boom, graf, begraafplaats

Automatisch gegenereerde beschrijving

Op zondag 23 mei 1943 stortte de Lancaster ED970 van 57th RAF Squadron van de basis Scampton neer in de Noordzee. Sindsdien zijn vier bemanningsleden A.R. Leslie, J.R. Morton, P. Hemingway en A.K. Henderson vermist.

Walter James Bernett ligt in West-Terschelling begraven, terwijl Peter Daly op Ameland en Harry Kleiner in Leeuwarden hun laatste rustplaats vonden.

13f  FAMILIE TROOSTWIJK

Afbeelding met gras, graf, tekst, begraafplaats

Automatisch gegenereerde beschrijving

Mozes Troostwijk werd in 1885 in Leeuwarden geboren als de zoon van Samuel Troostwijk en Doortje Troostwijk. In 1910 huwde hij in Leeuwarden met Suzanna Valk . Daar werden hun twee kinderen geboren: Engelina (Lily) en Dora (Doortje)

Mozes en Suzanna werden op 26 maart 1943 in Sobibor vermoord.

Engelina is de enige die de Shoah heeft overleefd.

Doortje werd in 1913 geboren in Leeuwarden. Ze huwde in 1936 met de Groninger slager Rudolf Muller . In 1939 werd hun enig kind  Samuel (Salco) geboren.

Moeder Doortje en zoontje Salco zijn bij aankomst op 15 oktober 1942 in Auschwitz vermoord. Rudolf werd in verschillende kampen tewerkgesteld, maakt de bevrijding mee, maar sterft ten gevolge van de ontberingen in Sierksdorf, Haffkrug.

13g  ABRAHAM EMANUEL SACHS

Afbeelding met buitenshuis, begraafplaats, graf, gras

Automatisch gegenereerde beschrijving

De winkelier in textiel Abraham Emanuel Sachs was getrouwd met de niet-joodse Annigje de Jonge. Sachs verbleef enige tijd in het doorgangskamp Westerbork, maar werd in verband met zijn gemengde huwelijk weer op vrije voeten gesteld. Het ergerde de Nederlandse SS-kapitein C.C. van den Hof in hoge mate dat hij na zijn vrijlating af en toe met een gele davidster op zijn kleding liep. Daarop lichtte hij zijn vriend de SD-er Robert Lehnhoff in. Op grond van een valse beschuldiging van spionage werd Sachs kort na zijn vrijlating wederom gearresteerd op 12 november 1944 en overgebracht naar het Groninger SD-bolwerk, het Scholtenshuis. Daar werd hij mishandeld en vervolgens naar het Groninger Huis van Bewaring getransporteerd. Na zijn vrijlating uit kamp Westerbork was Abraham Sachs onder de schuilnaam Abraham van Dam betrokken bij een verzetsgroep in Winschoten. De groep drukte onder andere pamfletten die opriepen tot verzet. Abraham Sachs is samen met zijn groep gearresteerd en met 19 anderen in 1945 op de Woudweg in Dokkum gefusilleerd als represaille voor een door het verzet gepleegde bevrijdingsactie, waarbij twee nazi’s omkwamen.  Onder de slachtoffers waren vier joden. Zie ook het oorlogsmonument Noorder Bolwerk in Dokkum en het Verzetsmonument Woudweg in Dokkum.

XXX  FAMILIE SUSKIND – NOORDER -BEGRAAFPLAATS

Afbeelding met buitenshuis, graf, begraafplaats, plaque

Automatisch gegenereerde beschrijving

Willy Suskind en Elise Adriana Johanna Kuster huwden in 1924 in Den Haag. Willy Suskind was een bij zijn leerlingen zeer geliefde leraar Duits aan de MTS in Leeuwarden. In de weken voor de bezetting vertelde hij zijn leerlingen dat hij als Nederland bezet zou worden hij zich met zijn gezin van het leven zou beroven, uit angst dat de Duitsers zijn gehandicapte zoon Robert zouden gebruiken voor medische experimenten. Tot ontzetting van zijn leerlingen heeft hij op 11 mei 1940 samen met zijn vrouw en kind de daad bij het woord gevoegd. 

Digitaal Joods Monument

De joodse oorlogsslachtoffers die op dit gedenkteken vermeld staan, zijn tevens opgenomen in het ‘Digitaal Monument Joodse Gemeenschap in Nederland‘. Hierin vindt u meer informatie over deze personen met waar mogelijk een korte biografie, familierelaties en adresgegevens.

Andere monumenten waar deze personen worden herdacht: 


[SBJEF-monument 13]

Draag vandaag bij aan het behoud van ons erfgoed!

Jouw donatie maakt een wereld van verschil. Laten we samen onze geschiedenis koesteren en toekomstige generaties inspireren. Doneer nu en help ons erfgoed levend te houden!

Vrije keuze

alert